Na tweeëntwintig jaar succesvol ondernemen besloot ik iets nieuws. Twee ICT-directeuren wilden me erbij. Ze wilden zelfs hun bedrijfsnaam veranderen. Dit was serieus, dacht ik. Dit voelde als erkenning.
Ik stapte in.
Het eerste project: managementflows in kaart brengen. Dat rondde ik af sneller dan verwacht. Op precies dat moment begon er iets wat ik in jaren niet meer had gevoeld.
De eisen verschoven. Niet eenmalig, maar voortdurend. De lat ging hoger, de vraag veranderde, de doelen bewogen. Een van de directeuren, gevoelig voor status, had blijkbaar niet verwacht dat ik zo snel, zo zichtbaar goed zou zijn.
Binnen twee maanden was ik onzeker geworden. Het huilen stond me nader dan het lachen. Ik, Sharon Burgler, psycholoog en piloot, iemand die anderen al jaren begeleidt bij exact dit soort patronen, zat vast in datzelfde patroon.
Dit is het verhaal dat ik niet graag vertel.
Bewust zijn maakt je niet immuun voor burn-out
Een lezer stuurde me op een zondagochtend een bericht. Ze had iets van me gelezen en schreef: “Ik kan me haast niet voorstellen dat jou dit zou overkomen.”
Ik begrijp waarom ze dat dacht. Ze kende me als iemand die altijd voor zichzelf kiest. Die anderen helpt patronen te doorbreken. Die bij een eerste directievergadering durfde te zeggen: “Ik ben lui, dus ik probeer resultaat te bereiken zonder er al te hard voor te werken.”
Haar verwondering zit in een aanname die ik herken bij directeuren, artsen en advocaten die bij me komen: als je het maar goed genoeg begrijpt, ben je beschermd.
Dat klopt niet.
Ik vertel dit verhaal ook bij lezingen aan medische specialisten. Artsen die werkstress en burn-out herkennen bij hun patiënten, maar niet bij zichzelf. Mensen die denken dat kennis bescherming biedt. Dat bewustzijn je immuun maakt voor de patronen die je bij anderen zo scherp ziet.
Kennis en handelen zijn twee verschillende dingen. Je kunt alle instrumenten kennen en toch te laat reageren wanneer je eigen cockpit afwijkt. Dat is geen falen van het intellect. Het is een eigenschap van hoe patronen werken: ze omzeilen het hoofd en nestelen zich in het lichaam, in de gewoontes, in de dagelijkse besluiten die je niet bewust neemt.
Wat de schemerzone is, ook voor mensen die het zouden moeten weten, beschrijft dit fenomeen van een andere kant: het gaat precies over het gat tussen weten dat je in de schemerzone zit en het moment dat je er daadwerkelijk iets mee doet.
Hoe het kon
Achteraf is het helder. Dat is altijd zo bij dit soort situaties.
Ik stapte in met enthousiasme en openheid. Ik zag kansen en zette ondoordacht mijn antenne voor de signalen op stil. Iets neerzetten in een nieuwe context, dat wilde ik en juist dat verlangen maakte me minder scherp op de dynamiek eronder.
De directeur die gevoelig was voor status had een ander verwachtingspatroon dan ik. Hij wilde mijn kwaliteit, maar niet mijn snelheid. Mijn aanwezigheid, maar niet mijn zichtbaarheid. Een expert die zijn eigen kaders bevestigde, geen expert die die kaders oversteeg.
Dat zag ik niet snel genoeg. Ik, expert in het herkennen van dit soort dynamieken bij anderen, bleef te lang proberen het op te lossen vanuit inzet in plaats van vanuit inzicht.
Dit is wat de schemerzone zo verraderlijk maakt: je functioneert nog. Je levert nog. Maar de koers klopt allang niet meer. Hoe langer je functioneert terwijl de koers niet klopt, hoe verder je afdrijft van het moment waarop ingrijpen nog eenvoudig was.
Waarom wachten de situatie verergert, ook als je weet dat je wacht, gaat over het uitstelpatroon dat ik bij mezelf herkende en dat ik bij vrijwel elke professional terugzie. Je weet het. Je handelt er niet naar. En elke dag dat je het niet doet, kost het meer om toch in beweging te komen.
Wat ik deed
Na twee maanden hakte ik de knoop door.
Ontslag. Klaar.
Ik wist al langer wat er speelde. En het ontbrak me niet aan strategieën. Bewust zijn en handelen zijn twee verschillende dingen en ik had te lang gewacht met de stap die ik anderen altijd adviseer snel te zetten.
Wat me raakte in dat bericht van de zondagochtend-lezer was niet haar verbazing. Het was haar conclusie na mijn antwoord: “Goed om te lezen dat ook jij nog in dezelfde valkuilen kunt lopen. Lifelong learning zullen we maar zeggen.”
Ja. Precies dat.
Ze voegde eraan toe: “Jij bent voor mij het voorbeeld als het gaat om voor jezelf kiezen.”
Voor jezelf kiezen betekent niet dat je nooit meer de verkeerde keuze maakt. Het betekent dat je sneller doorhebt wanneer je die maakt. Het betekent dat je eerder de knoop doorhakt. En het betekent dat je niet lang lijdt.
Meesterschap zit niet in perfect zijn. Het zit in eerlijk zijn tegen jezelf over wanneer iets niet meer klopt. En dan de moed hebben om te vertrekken voordat de schade te groot wordt.
Drie bakens die tellen
Uit die periode en uit de tweeëntwintig jaar ervoor, heb ik drie bakens die ik mezelf bleef herhalen en die ik nu ook aan anderen doorgeef.
Falen in je goede voornemens is menselijk. Dat er een moment komt waarop je een patroon herkent dat je eerder hebt doorbroken en er toch weer instap, dat is geen bewijs van zwakte. Het is vooral een uitdagend bewijs van menselijkheid. Elk mens, hoe goed opgeleid en hoe bewust ook, heeft blinde vlekken.
Jezelf daarin herkennen laat mentale groei en professionele volwassenheid zien. Het moment waarop je de eerlijke vraag stelt, niet “waarom overkomt mij dit?” maar “wat doe ik hier nu precies mee?”, is het moment waarop je innerlijke winst boekt. Zelfkennis zonder zelfkritiek: dat is de vaardigheid die het verschil maakt.
Snel ingrijpen is meesterschap. Dat is wat ik nu wél sneller doe dan vroeger: ik lijd niet lang meer. Niet omdat stress me niet meer raakt. Niet omdat het me niet meer overkomt. Maar omdat ik sneller herken wat er aan de hand is en dan ga.
Geen maanden wikken en wegen. Geen schaamte over “maar ik zou dit toch moeten weten.” Gewoon: dit werkt niet. Dit doet me geen goed. Ik ga.
Waarom dit bij experts het lastigst is
Professionals die op het hoogste niveau functioneren, lopen een specifiek risico dat anderen minder snel raakt.
Ze zijn gewend zelf de oplossing te zijn. Voor hun patiënten, voor hun cliënten, voor hun organisatie. Dat maakt het lastiger om te herkennen wanneer ze zelf hulp nodig hebben. De rol van expert, van gever, van probleemoplosser is zo verankerd in de identiteit dat de vraag “gaat het eigenlijk goed met mij?” soms simpelweg niet opkomt.
Rationaliseren beheersen ze bovendien als geen ander. Een directeur kan een situatie altijd nog een kwartaal langer analytisch rechtvaardigen. Een advocaat kan zijn eigen positie beargumenteren totdat de zaak ondoordringbaar lijkt. Een arts kan symptomen negeren tot ze klinisch niet meer te negeren zijn. De cognitieve scherpte die hen zo sterk maakt in hun vak, werkt soms precies tégen hen.
Bovendien dragen de meeste van hen een geheimhoudingsplicht. Er is geen plek waar ze het volledig kwijt kunnen zonder dat het gevolgen heeft. Dus blijft het binnen. Langer dan goed is.
Dat is wat ik herkende in mezelf, in die twee maanden. Ik wist wat er aan de hand was. Maar ik had niemand bij wie ik het volledig kon neerleggen zonder mij druk te hoeven maken om mijn ego. De expert was vastgelopen. De expert had geen co-piloot ingeschakeld.
Wat er concreet op het spel staat als je te lang wacht, is beschreven in wat er op het spel staat als je te lang wacht. Dat zijn geen abstracte statistieken. Dit gaat over mensen die functioneerden.
Hoe dit eruitziet in jouw wereld
Dit patroon heeft voor elke professional een eigen gezicht. Het mechanisme is identiek. Alleen de benadering en de invalshoek verschillen.
Als directeur
Jij bent de aanbieder van antwoorden. Altijd. Dat is je rol, je reputatie, je kracht. Precies daardoor is het het moeilijkst om te zeggen: ik weet het nu even niet en het gaat niet goed. Want wie zegt dat op de plek waar alles van je verwacht wordt? De eenzaamheid aan de top is niet alleen het ontbreken van gelijkwaardig gezelschap. Het is ook het ontbreken van een plek waar de expert even geen expert hoeft te zijn.
Als medisch specialist
Jij herkent overspanning, burn-out en werkgerelateerde klachten bij je patiënten. Soms al in de eerste tien minuten van het consult. Maar als je ’s avonds thuiskomt en iemand zou vragen “hoe gaat het écht met jou?”, welk antwoord geef je dan? Niet het professionele antwoord. Het eerlijke.
Als advocaat
Jij bent getraind op standhouden. Op niet wijken. Op de positie verdedigen totdat er een uitspraak is. Buiten de rechtszaal is die vaardigheid niet altijd een kracht. Soms is het precies de eigenschap die je te lang laat doorgaan in een situatie die allang had moeten stoppen.
Het verschil dat jij bepaalt
Er is een verschil tussen volhouden en jezelf verliezen. Dat verschil bepaal jij.
Volhouden is een keuze vanuit kracht, vanuit richting, vanuit het weten dat de koers klopt ook als het zwaar is. Jezelf verliezen is volhouden omdat stoppen voelt als falen. Omdat je denkt dat je het had moeten kunnen. Omdat je wacht op het moment dat “het echt niet meer anders kan.”
Dat moment is altijd te laat.
De twee maanden die ik beschrijf zijn niet iets om trots op te zijn in de zin van goed gedaan. Ik deed het niet goed. Maar ik deed wel iets wat telt: ik stopte op tijd. Niet op het moment dat alles al kapot was. Op het moment dat ik merkte dat ik mezelf aan het kwijtraken was.
Dat is de vaardigheid. Niet het voorkomen van de situatie. Maar het herkennen van het moment. En dan gaan.
In waarom ik weiger mezelf te verkopen schrijf ik over de kant van dit verhaal die moeilijker te benoemen is: hoe integriteit en zichtbaarheid kunnen botsen en wat er overblijft als je stopt met het spel. Dat stuk is de andere helft van dit verhaal.
Veelgestelde vragen over vastlopen en snel ingrijpen
Ik formuleer deze vragen niet als een aparte sectie maar als het uitvloeisel van het verhaal, omdat ze vragen zijn die ik zelf heb gesteld en die ik bij anderen herken.
Kan iemand die anderen coacht zelf vastlopen?
Ja. Onvermijdelijk zelfs, op gezette tijden. Het onderscheid is niet of je vastloopt maar hoelang je het laat duren voordat je het erkent. Expertise beschermt je niet voor het vastlopen zelf. Wel geeft expertise je sneller de taal om het te benoemen. Als die taal ook aanwezig is, is de vraag wat er dan nog nodig is om te handelen.
Hoe lang kan je doorgaan voordat de schade merkbaar wordt?
Langer dan je denkt. Dat is precies wat de schemerzone zo verraderlijk maakt: je functioneert nog. De schade stapelt zich op onder het functioneren, niet erboven. De vraag is niet of je nog kunt leveren. De vraag is wat het kost. En of je die prijs nog bewust betaalt of al lang niet meer.
Wat onderscheidt herkenning van handelen?
De bereidheid om de consequenties van handelen te dragen. Herkenning is comfortabel. Handelen vraagt iets. Voor mij vroeg het ontslag en de onzekerheid die daarna kwam. Voor iemand anders vraagt het een moeilijk gesprek, een aangevraagd verlof, een hulpvraag die voelt als zwakte. Het herkennen maakt de stap niet kleiner. Het maakt hem alleen onvermijdelijk.
Is dit herkenbaar?
De Schemerzone Scan is een 2,5 uur durende interventie: discreet, gericht en zonder doorverwijzing naar derden. Voor professionals die weten dat er iets niet klopt maar het nergens kwijt kunnen zonder dat het gevolgen heeft.
Discreet. Doordacht. Doeltreffend.
